پایگاه خبری نیوز فلاورجان، گروه استانها، کوروش دیباج: در اصفهان، گردشگر برای دیدن تاریخ شهر معمولاً چشم به بناهایی دارد که در سطح شهر باقی ماندهاند؛ میدان نقش جهان، مسجد جامع، چهارباغ، کاخ چهلستون و پلهای تاریخی، شناختهشدهترین نشانههای شهری هستند که بخش مهمی از هویت خود را از گذشته گرفته است، اما در زیر همین شهرِ شناختهشده، لایههایی از تاریخ قرار دارد که هنوز بخش بزرگی از آن برای مخاطب عمومی قابل مشاهده و روایت نشده است.
کمرزرین یکی از روشنترین نمونههای این وضعیت است؛ محوطهای در هسته تاریخی اصفهان که کاوش در آن، شواهدی از دورههای مختلف تاریخی را پیش روی باستانشناسان قرار میدهد و نشان میدهد تاریخ اصفهان تنها در بناهایی که امروز بر سطح شهر دیده میشوند خلاصه نمیشود.
در چنین محوطهای، هر ترانشه میتواند بخشی از روند شکلگیری، گسترش و دگرگونی شهر را آشکار کند. اما پرسش اصلی پس از کاوش همچنان باقی میماند: این یافتهها چگونه به مردم معرفی میشوند و چه زمانی میتوانند بخشی از تجربه گردشگر در اصفهان باشند؟
مسئله تنها کمرزرین نیست. کاوشهای باستانشناختی در چهارباغ و دیگر نقاط تاریخی اصفهان نیز نشان میدهد که لایههای زیرسطحی شهر میتواند اطلاعاتی درباره دورههای مختلف تاریخی و تحول کالبدی اصفهان در اختیار پژوهشگران قرار دهد. در سوی دیگر، پروژههای عمرانی مانند توسعه معابر، مترو و شبکههای تأسیساتی نیز هر روز با این لایههای تاریخی مواجه میشوند که نمونه بارز آن کشف آب انبار صفوی بود که به تازگی در عملیات عمرانی شرکت آب کشف شد و همین موضوع ضرورت حضور جدی باستانشناسی در فرآیند توسعه شهری را بیشتر میکند.
با این حال، فاصله میان کشف و محصول گردشگری همچنان جدی است. یک محوطه باستانشناختی تا زمانی که مطالعه، حفاظت، مستندسازی، تفسیر و برای مخاطب عمومی قابل فهم نشود، الزاماً به یک جاذبه گردشگری تبدیل نمیشود. گردشگر نمیتواند صرفاً با دیدن یک ترانشه یا چند بقایای معماری، اهمیت یک محوطه را درک کند؛ این یافتهها نیازمند روایت، زمینه تاریخی و طراحی تجربه بازدید هستند.
از این منظر، باستانشناسی شهری میتواند یکی از مسیرهای تازه برای توسعه گردشگری اصفهان باشد؛ مسیری که گردشگر را از چند بنای شاخص و تکرارشونده فراتر میبرد و امکان آشنایی وی با تاریخ زیرسطحی و کمتر دیدهشده شهر را فراهم میکند.
ضرورت نگاه علمی در کاوشهایی که قرار است روایت تاریخ شهر را بسازند
علی شجاعی اصفهانی، باستانشناس و عضو هیئت علمی دانشگاه هنر اصفهان، در گفتگو با پایگاه خبری نیوز فلاورجان اظهار میکند: کمرزرین در یکی از مهمترین بخشهای تاریخی اصفهان قرار دارد و آنچه در این محدوده به دست میآید، صرفاً چند یافته منفرد نیست، بلکه مجموعهای از شواهد است که میتواند به شناخت روند تحول شهر کمک کند. بنابراین هرگونه تفسیر درباره این محوطه باید بر اساس مجموعه شواهد باستانشناختی و مطالعات دقیق انجام شود.
وی ادامه میدهد: در چنین محوطهای با لایههای مختلف تاریخی مواجه هستیم و برای شناخت هر لایه باید ارتباط آن با لایههای دیگر، شواهد معماری، یافتههای منقول و شرایط استقرار بررسی شود. باستانشناسی شهری زمانی میتواند تصویر دقیقی از گذشته اصفهان ارائه کند که یافتهها از زمینه خود جدا نشوند و هر شیء یا سازه در ارتباط با مجموعه اطلاعات محوطه مورد مطالعه قرار گیرد.
این باستانشناس توضیح میدهد: در باستانشناسی همیشه با احتمالات و ابهامات مواجه هستیم و به همین دلیل نمیتوان بر اساس یک یافته یا یک نشانه، روایت نهایی درباره یک محوطه ارائه کرد. آنچه اهمیت دارد، روند کاوش و جمعآوری شواهد است و این شواهد باید به اندازهای بررسی شود که بتوان بر اساس آنها درباره کارکرد، تاریخ و جایگاه محوطه در ساختار شهر اظهارنظر کرد.
شجاعی اصفهانی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ظرفیت گردشگری باستانشناسی میافزاید: زمانی که اطلاعات یک محوطه به اندازه کافی تکمیل شود، میتوان درباره شیوه معرفی آن به جامعه و گردشگران تصمیم گرفت. در این مرحله، باستانشناسی فقط یک فعالیت پژوهشی نیست و میتواند به شناخت عمومی تاریخ شهر، ایجاد موزههای شهری و شکلگیری فضاهای فرهنگی کمک کند؛ البته به شرط آنکه اصالت محوطه و اصول علمی در فرآیند معرفی حفظ شود.
از ترانشه تا مسیر گردشگری؛ یافته زمانی دیده میشود که روایت شود
محسن جاوری، باستانشناس و عضو هیئت علمی گروه باستانشناسی دانشگاه کاشان، در گفتگو با پایگاه خبری نیوز فلاورجان اظهار میکند: باستانشناسی شهری به ما اجازه میدهد تاریخ یک شهر را فقط از روی بناهای موجود در سطح زمین مطالعه نکنیم و لایههایی را نیز ببینیم که در زیر ساختار امروزی شهر قرار دارند. اصفهان از این نظر ظرفیت بسیار بالایی دارد و کاوش در بخشهای مختلف بافت تاریخی میتواند اطلاعات تازهای درباره روند شکلگیری و تحول شهر ارائه کند.
وی ادامه میدهد: اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که یافتههای باستانشناختی در کنار مطالعات تاریخی و معماری قرار گیرد. یک کفسازی، یک دیوار، یک سازه آبرسانی یا مجموعهای از یافتههای سفالی به تنهایی شاید برای مخاطب عمومی قابل درک نباشد، اما زمانی که این شواهد در قالب یک روایت تاریخی کنار یکدیگر قرار میگیرد، میتواند تصویری روشن از زندگی و ساختار شهر در یک دوره تاریخی ارائه دهد.
این باستانشناس توضیح میدهد: اصفهان برای توسعه گردشگری باستانشناسی نیازمند آن است که از مدل بازدید صرف از بناهای شاخص عبور کند. میتوان مسیرهایی را تعریف کرد که در آنها یک محوطه باستانشناختی، یک بنای تاریخی، یک گذر، یک سازه زیرسطحی و حتی یک موزه کوچک شهری در کنار یکدیگر قرار بگیرند و یک روایت واحد از تاریخ شهر را شکل دهند.
جاوری میافزاید: محصول گردشگری الزاماً به معنای ساخت یک مجموعه بزرگ یا تغییر اساسی در یک محوطه نیست. گاهی یک مسیر پیاده تاریخی، یک فضای نمایش یافتهها، تابلوهای علمی، بازسازی دیجیتال، روایت چندرسانهای یا نمایش بخشی از شواهد در محل میتواند ارتباط گردشگر با یک یافته را برقرار کند. مهم این است که اطلاعات تخصصی با زبان قابل فهم در اختیار مخاطب قرار گیرد و گردشگر احساس کند بخشی از تاریخ واقعی شهر را کشف میکند.
حفاظت از لایههای تاریخی باید پیش از توسعه شهری دیده شود
علیرضا جعفریزند، باستانشناس و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و تحقیقات تهران، در گفتگو با پایگاه خبری نیوز فلاورجان اظهار میکند: بخش قابل توجهی از تاریخ اصفهان در زیر سطح فعلی شهر قرار دارد و همین مسئله باعث میشود هر پروژه عمرانی در بافت تاریخی نیازمند توجه جدی به مطالعات باستانشناختی باشد. وقتی خیابان، مترو، زیرگذر یا تأسیسات شهری ایجاد میشود، ممکن است این پروژهها با لایههایی مواجه شوند که اطلاعات ارزشمندی درباره گذشته شهر در خود دارند.
وی ادامه میدهد: باستانشناسی نباید زمانی وارد پروژه شهری شود که عملیات اجرایی آغاز شده و تصمیمهای اصلی گرفته شده است. اگر قرار است از ظرفیتهای باستانشناسی اصفهان حفاظت شود، شناسایی پهنههای حساس و مطالعات باستانشناختی باید در مراحل اولیه طرحهای شهری مورد توجه قرار گیرد. در غیر این صورت ممکن است بخشی از اطلاعاتی که دیگر امکان بازسازی آن وجود ندارد، از بین برود.
این باستانشناس توضیح میدهد: مسئله فقط حفظ یک دیوار یا یک شیء تاریخی نیست؛ خودِ لایه، موقعیت قرارگیری اثر و ارتباط آن با محیط اطراف نیز اطلاعات باستانشناختی محسوب میشود. اگر این مجموعه از بین برود، حتی در صورت باقی ماندن بخشی از شیء یا سازه، بخش مهمی از اطلاعات علمی آن از دست میرود. بنابراین حفاظت از باستانشناسی شهری باید پیش از هرگونه تصمیم درباره بهرهبرداری گردشگری مورد توجه قرار گیرد.
جعفریزند میافزاید: اگر حفاظت علمی بهدرستی انجام شود، گردشگری میتواند در مرحله بعد به کمک بیاید و ارزش این آثار را برای جامعه روشن کند. گردشگر نباید با یک بازسازی غیرواقعی یا یک روایت اغراقآمیز مواجه شود، بلکه باید بتواند با شواهد واقعی و مستند روبهرو شود. در چنین شرایطی، باستانشناسی شهری میتواند هم ابزار شناخت علمی گذشته و هم وسیلهای برای تقویت هویت تاریخی شهر باشد.
میراث فرهنگی میتواند میان کاوش علمی و گردشگری پیوند ایجاد کند
امیر کرمزاده، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان، در گفتگو با پایگاه خبری نیوز فلاورجان اظهار میکند: باستانشناسی در اصفهان برای اداره کل میراث فرهنگی یک موضوع صرفاً پژوهشی نیست و حفاظت از لایههای تاریخی شهر باید در کنار معرفی و بهرهبرداری فرهنگی از این ظرفیت دنبال شود. در شهری مانند اصفهان که بخش مهمی از بافت تاریخی آن همچنان زنده است، همکاری میان میراث فرهنگی، شهرداری، دانشگاهها و دستگاههای اجرایی برای شناسایی و حفاظت از محوطههای باستانشناختی اهمیت زیادی دارد.
وی ادامه میدهد: هر کاوش باستانشناختی باید با مجوز، نظارت تخصصی و حضور مجموعههای علمی مرتبط انجام شود و در محدودههایی مانند کمرزرین، حساسیت لایههای تاریخی ایجاب میکند که عملیات کاملاً کنترلشده باشد. رویکرد اداره کل این است که کاوشهای باستانشناختی بر اساس ضوابط تخصصی انجام شود و دستگاههای اجرایی نیز پیش از هر اقدامی که میتواند بر عرصههای تاریخی اثر بگذارد، هماهنگی لازم را با میراث فرهنگی داشته باشند. این موضوع در همکاریهای مربوط به کاوش کمرزرین نیز مورد تأکید قرار دارد.
از کشف تا مقصد؛ حلقه مفقوده گردشگری باستانشناسی اصفهان
مسئله اصلی اصفهان کمبود میراث تاریخی نیست؛ مسئله، فاصله میان ظرفیت موجود و محصولی است که گردشگر بتواند آن را تجربه کند. باستانشناسی شهری این امکان را فراهم میکند که روایت تاریخ اصفهان از سطح بناهای شناختهشده به لایههای کمتر دیدهشده شهر گسترش پیدا کند؛ اما این اتفاق زمانی رخ میدهد که کاوش علمی، حفاظت، مستندسازی، روایتگری و طراحی گردشگری در یک مسیر مشترک قرار گیرند.
کمرزرین، چهارباغ و دیگر محوطهها میتوانند در این مسیر به نقاطی از یک شبکه تازه گردشگری تبدیل شوند؛ شبکهای که به جای بازتولید همان تصویر آشنای اصفهان، تاریخ شهر را از زیر سطح آن بیرون میکشد و به گردشگر نشان میدهد اصفهان فقط آن چیزی نیست که امروز بر زمین دیده میشود، بلکه شهری چندلایه است که هنوز بخشهایی از تاریخ آن در انتظار خواندهشدن و روایتشدن قرار دارد.
ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : ۰