محرم؛ آخرین ساکن خانه‌های تاریخی اصفهان

پایگاه خبری نیوز فلاورجان، گروه استان‌ها، کوروش دیباج: در میان صدها خانه تاریخی برجای‌مانده از دوران صفویه، زندیه و قاجار در اصفهان، بناهایی وجود دارند که حیات آن‌ها تنها در آجر، گچ، ارسی و نقاشی‌های دیواری خلاصه نمی‌شود. برخی از این خانه‌ها هنوز حامل کارکردی هستند که قرن‌ها پیش برای آن شکل گرفته بودند؛ کارکردی که نه در قالب موزه، نه اقامتگاه سنتی و نه کافه و رستوران، بلکه در هیئت یک سنت زنده مذهبی و اجتماعی تداوم یافته است. با آغاز ماه محرم، درهای چوبی برخی خانه‌های تاریخی اصفهان گشوده می‌شود و فضاهایی که بخش عمده سال را در سکوت سپری می‌کنند، بار دیگر میزبان روضه‌خوانی، عزاداری، نذر و گردهمایی مردم می‌شوند.

در سال‌های اخیر تغییر کاربری خانه‌های تاریخی به یکی از مهم‌ترین راهکارهای حفاظت از بناهای ارزشمند شهری تبدیل شده است. بسیاری از خانه‌های تاریخی اصفهان برای رهایی از خطر تخریب یا متروکه شدن به اقامتگاه، مرکز فرهنگی، رستوران یا مجموعه گردشگری بدل شده‌اند. با این حال گروهی از پژوهشگران میراث فرهنگی معتقدند در میان انواع کاربری‌های جدید، آیین‌های مذهبی محرم همچنان اصیل‌ترین کارکرد تاریخی برخی خانه‌های اصفهان به شمار می‌روند؛ کارکردی که نه برای جذب گردشگر شکل گرفته و نه محصول نیازهای اقتصادی امروز است، بلکه امتداد مستقیم سنتی چندصد ساله محسوب می‌شود.

این پرسش اکنون بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است که آیا محرم آخرین کاربری اصیل خانه‌های تاریخی اصفهان است؟ آیا خانه‌هایی که هنوز در آن‌ها مراسم عزاداری برگزار می‌شود توانسته‌اند بخشی از هویت تاریخی خود را حفظ کنند؟ یا آنکه این آیین‌ها نیز در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند؟

خانه تاریخی؛ بنایی زنده یا شیئی موزه‌ای؟

سعیده محمدی، معمار و پژوهشگر خانه‌های تاریخی اصفهان در گفتگو با پایگاه خبری نیوز فلاورجان اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین مباحث روز میراث فرهنگی جهان، موضوع تداوم کارکرد بناهای تاریخی است. تجربه‌های بین‌المللی نشان می‌دهد هرگاه یک بنا صرفاً به شیئی برای نمایش تبدیل شود، بخشی از هویت خود را از دست می‌دهد. خانه تاریخی زمانی معنا پیدا می‌کند که همچنان در متن زندگی اجتماعی حضور داشته باشد.

وی افزود: خانه‌های تاریخی اصفهان در گذشته فقط محل سکونت نبودند. این بناها بخشی از شبکه اجتماعی شهر محسوب می‌شدند. مراسم مذهبی، گردهمایی‌های خانوادگی، جلسات علمی، آیین‌های مناسبتی و فعالیت‌های خیرخواهانه در همین فضاها شکل می‌گرفت. بنابراین اگر امروز بخواهیم درباره اصالت کارکرد یک خانه تاریخی سخن بگوییم، باید به همان نقش‌های اجتماعی و فرهنگی توجه کنیم.

این پژوهشگر ادامه داد: در بسیاری از خانه‌های تاریخی که هنوز مراسم محرم در آن‌ها برگزار می‌شود، شاهد تداوم یک سنت تاریخی هستیم. در این موارد، بنا صرفاً به عنوان ظرف فیزیکی مراسم عمل نمی‌کند بلکه خود بخشی از آیین است. معماری خانه، نحوه استقرار عزاداران، جایگاه منبر، مسیر حرکت افراد و حتی نحوه تزئین فضا در ایام محرم بخشی از میراث فرهنگی محسوب می‌شود.

وی تصریح کرد: تفاوت مهم میان یک خانه تاریخی دارای آیین محرم با یک بنای تغییر کاربری یافته در همین نکته نهفته است. در تغییر کاربری‌های جدید، عملکردی تازه به بنا تحمیل می‌شود اما در خانه‌هایی که هنوز روضه و عزاداری در آن‌ها برگزار می‌شود، کارکرد تاریخی ادامه یافته است. به همین دلیل می‌توان از مفهوم «تداوم اصالت عملکردی» سخن گفت.

این معمار خاطرنشان کرد: اگرچه حفاظت کالبدی بناها اهمیت فراوانی دارد اما نباید فراموش کرد که میراث فرهنگی فقط دیوار و سقف نیست. بسیاری از ارزش‌های یک خانه تاریخی در رفتارها، خاطرات، آیین‌ها و سنت‌هایی نهفته است که در آن جریان دارد. از این منظر، محرم را می‌توان یکی از آخرین پیوندهای زنده میان خانه تاریخی و کارکرد اصیل آن دانست.

محرم چگونه به حفظ خانه‌های تاریخی کمک کرد؟

مرتضی فرشته نژاد، متخصص مرمت و حفاظت بناهای تاریخی در گفتگو با پایگاه خبری نیوز فلاورجان اظهار کرد: بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد شماری از خانه‌های تاریخی اصفهان به واسطه استمرار آیین‌های مذهبی از خطر متروکه شدن نجات یافته‌اند. هنگامی که یک بنا هر سال میزبان جمعیت قابل توجهی از مردم باشد، حساسیت اجتماعی نسبت به وضعیت آن افزایش پیدا می‌کند.

وی افزود: در موارد متعدد مشاهده شده است که خانواده‌های مالک خانه‌های تاریخی به دلیل برگزاری مراسم محرم، ناچار به انجام تعمیرات مستمر شده‌اند. این روند هرچند گاه به صورت سنتی انجام شده اما در مجموع از فرسودگی شدید بنا جلوگیری کرده است. به بیان دیگر، آیین مذهبی به عاملی برای مراقبت دائمی از ساختمان تبدیل شده است.

این کارشناس ادامه داد: یکی از چالش‌های بزرگ حفاظت از خانه‌های تاریخی، نبود استفاده مستمر است. خانه‌ای که خالی بماند به سرعت دچار آسیب می‌شود. رطوبت، فرسایش، تخریب تزئینات و حتی تعرض‌های انسانی در بناهای متروکه شدت بیشتری پیدا می‌کند. اما خانه‌ای که هر سال برای یک مراسم مهم آماده می‌شود، معمولاً در وضعیت بهتری قرار دارد.

وی اظهار کرد: تجربه اصفهان از این منظر بسیار ارزشمند است. در برخی خانه‌ها، آیین محرم نه تنها به حفظ بنا کمک کرده بلکه سبب انتقال مسئولیت حفاظت از یک نسل به نسل دیگر شده است. فرزندان و نوادگان خانواده‌ها خود را متعهد به نگهداری خانه می‌دانند زیرا آن را بخشی از یک سنت مذهبی و خانوادگی تلقی می‌کنند.

این متخصص مرمت خاطرنشان کرد: اگر امروز از خانه‌های تاریخی دارای آیین محرم سخن می‌گوییم، در واقع با نمونه‌ای موفق از پیوند میراث ملموس و ناملموس مواجه هستیم؛ پیوندی که می‌تواند الگویی برای حفاظت پایدار از بسیاری بناهای تاریخی کشور باشد.

معماری خانه‌های اصفهان و فرهنگ روضه‌خوانی

سیدرضا کیشانی، پژوهشگر مردم‌شناسی فرهنگی در گفتگو با پایگاه خبری نیوز فلاورجان اظهار کرد: درک رابطه میان خانه‌های تاریخی اصفهان و آیین محرم بدون شناخت فرهنگ شهری این منطقه امکان‌پذیر نیست. از دوره صفویه به بعد، بخش مهمی از حیات مذهبی شهر در خانه‌ها جریان داشت. روضه‌های خانگی یکی از مهم‌ترین نهادهای اجتماعی شهر محسوب می‌شدند.

وی افزود: معماری خانه‌های تاریخی اصفهان نیز با این واقعیت بی‌ارتباط نیست. تالارهای بزرگ، شاه‌نشین‌ها، حیاط‌های وسیع و فضاهای نیمه‌باز امکان برگزاری اجتماعات مذهبی را فراهم می‌کردند. در بسیاری موارد می‌توان ردپای نیازهای آیینی را در سازمان فضایی بنا مشاهده کرد.

این پژوهشگر ادامه داد: روضه‌خوانی در اصفهان صرفاً یک مراسم مذهبی نبود. این آیین نقش مهمی در انتقال ارزش‌های فرهنگی، تقویت همبستگی اجتماعی و شکل‌گیری حافظه جمعی ایفا می‌کرد. خانه‌هایی که میزبان این مراسم بودند، به مرور به بخشی از هویت محله تبدیل شدند.

وی تصریح کرد: هنگامی که درباره خانه‌هایی مانند بنکدار یا دیگر روضه‌خانه‌های قدیمی سخن می‌گوییم، در واقع با نوعی میراث اجتماعی مواجه هستیم. ارزش این خانه‌ها فقط در قدمت معماری آن‌ها خلاصه نمی‌شود بلکه در شبکه‌ای از روابط انسانی، خاطرات مشترک و سنت‌های ماندگار ریشه دارد.

این مردم‌شناس خاطرنشان کرد: اگر این آیین‌ها از میان بروند، بخشی از معنای فرهنگی بناها نیز از دست خواهد رفت. بنابراین حفاظت از خانه تاریخی بدون توجه به آیین‌های مرتبط با آن، رویکردی ناقص و ناکارآمد خواهد بود.

پیوند میان بناهای تاریخی و آیین‌های مذهبی

سید روح‌الله سیدالعسگری، معاون میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان اصفهان اظهار کرد: بخش قابل توجهی از خانه‌های تاریخی اصفهان که امروز در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده‌اند، سال‌هاست میزبان آیین‌های روضه‌خوانی و عزاداری حضرت اباعبدالله الحسین (ع) هستند و همین پیوند میان میراث ملموس و ناملموس موجب تداوم حیات این بناها شده است.

وی افزود: خانه تاریخی شیخ‌الاسلام، خانه زرگرباشی، خانه فصیحی، خانه غدیریه، انگورستان ملک، خانه قنادان، خانه تاریخی اعرابی و تعدادی دیگر از خانه‌های تاریخی شهر اصفهان از جمله بناهایی هستند که هر ساله در ایام محرم و صفر محل برگزاری مراسم عزاداری و روضه‌خوانی هستند.

معاون میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان اصفهان با اشاره به نقش اعتقادات مردمی در حفاظت از این خانه‌ها تصریح کرد: در بسیاری از موارد، مالکان این بناها به دلیل سابقه برگزاری روضه و نذورات مذهبی، نسبت به نگهداری، مرمت و احیای خانه‌های تاریخی اهتمام ویژه داشته‌اند و همین موضوع از تخریب یا متروکه شدن آن‌ها جلوگیری کرده است.

وی ادامه داد: اگر سنت روضه‌خوانی در برخی از این خانه‌ها وجود نداشت، احتمال داشت بخشی از این بناها همانند بسیاری از خانه‌های تاریخی دیگر در گذر زمان آسیب ببینند یا از میان بروند.

سیدالعسگری همچنین به وجود نمونه‌های مشابه در شهرستان‌های استان اشاره کرد و گفت: در آران و بیدگل، زواره، کاشان، شرق اصفهان و دیگر مناطق استان نیز خانه‌های تاریخی متعددی وجود دارد که همچنان کارکرد مذهبی خود را حفظ کرده‌اند و آیین‌های عزاداری محرم در آن‌ها برگزار می‌شود.

وی افزود: خانه آقاشهاب در آران و بیدگل از جمله نمونه‌هایی است که آیین‌های مرتبط با آن در حوزه میراث ناملموس نیز مورد توجه قرار گرفته است. همچنین خانه خادم‌الحسینی در زواره که با عنوان هشت‌بهشت زواره شناخته می‌شود، از دیگر بناهای تاریخی مرتبط با سنت‌های عزاداری در استان به شمار می‌رود.

سیدالعسگری خاطرنشان کرد: پیوند میان بناهای تاریخی و آیین‌های مذهبی یکی از ظرفیت‌های مهم میراث فرهنگی اصفهان است که علاوه بر حفاظت از آثار تاریخی، به انتقال سنت‌های مذهبی و هویت فرهنگی به نسل‌های آینده نیز کمک می‌کند.

محرم؛ آخرین کاربری اصیل یا آغاز یک نگاه تازه؟

آنچه از مجموع دیدگاه‌های کارشناسان برمی‌آید، این است که محرم در بسیاری از خانه‌های تاریخی اصفهان صرفاً یک مناسبت مذهبی نیست. این آیین در مواردی توانسته است نقش پلی میان گذشته و حال را ایفا کند؛ پلی که از طریق آن بناهای تاریخی همچنان در متن زندگی اجتماعی حضور دارند.

خانه‌هایی که هر سال با آغاز ماه محرم بار دیگر جان می‌گیرند، نمونه‌ای کم‌نظیر از پیوند میراث ملموس و ناملموس به شمار می‌روند. در این بناها، آجرها تنها شاهد تاریخ نیستند بلکه بخشی از یک سنت زنده را در خود جای داده‌اند. شاید به همین دلیل باشد که بسیاری از پژوهشگران معتقدند محرم آخرین کاربری اصیل برخی خانه‌های تاریخی اصفهان است؛ کارکردی که نه از سر ضرورت اقتصادی بلکه از دل حافظه تاریخی شهر برآمده است.

با این حال آینده این میراث ارزشمند به میزان توجه جامعه، نهادهای فرهنگی و نسل‌های آینده بستگی دارد. اگرچه خانه‌های تاریخی را می‌توان مرمت کرد، اما احیای سنتی که از میان رفته باشد به مراتب دشوارتر است. از همین رو، حفاظت از روضه‌خانه‌های تاریخی اصفهان را باید نه فقط حفاظت از چند بنای ارزشمند، بلکه پاسداری از بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی این شهر دانست؛ هویتی که هنوز در شب‌های محرم، پشت درهای چوبی خانه‌های کهن اصفهان نفس می‌کشد.