پایگاه خبری نیوز فلاورجان، گروه استانها- ندا سپاهی: اصفهان با دارا بودن پنج هزار کیلومتر رودخانه و مسیل، سرزمینی است که هستیاش با آبهای جاری گره خورده است. با وجود این، رودخانه زایندهرود و کیلومترها رودخانه و مسیل در این استان، سالهاست میدان نبرد خاموش میان تصرفات، رسوبات انباشته و کمبود اعتبارات شده است.
شریانهای حیاتی دیار نصف جهان که زمانی بستر طبیعی جریان آب بودند، اکنون با مداخلات انسانی تنگتر و کمعمقتر شدند و با کوچکترین بارش شدید، ناگهان از دلشان سیل میخروشد؛ سیلی که ممکن است جان و مال مردم را تهدید کند. سیلابهای ناگهانی هر از گاهی به شهرها و روستاهای این دیار خسارتهای سنگینی میزند و این در حالی است که طرح ساماندهی و لایروبی رودخانههای اصفهان از سال ۱۳۹۳ در حال اجراست اما در تنگنای تامین بودجه و فشارهای اجتماعی به کندی پیش میرود.
مدیر دفتر رودخانهها و سواحل شرکت آب منطقهای اصفهان میگوید سال گذشته تنها ۸۹۰ میلیون تومان اعتبار تملک داراییهای سرمایهای استان به این حوزه تخصیص یافته؛ عددی که در برابر ۵۰۰۰ کیلومتر رودخانه و مسیل استان هیچ است.
با این حال، به گفته او تنها در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۵۰ هکتار از حریم و بستر رودخانههای استان آزاد شد که نزدیک به ۱۶۰ هکتار آن مربوط به زایندهرود بوده است.
لایروبی پنج کیلومتری در بالادست سد زایندهرود و ۳۵ کیلومتر در محدوده شهری، احداث دیوار ساماندهی در چمکلبی و ورزنه و بازگشایی رودخانه دامنه- داران پس از سالها تصرف کامل، بخشی از این اقدامات بوده است.
در گفتگو با پیمان مختاری مدیر دفتر رودخانهها و سواحل شرکت آب منطقهای اصفهان، جزئیات طرح ساماندهی و لایروبی رودخانههای استان، آزادسازیها، اولویتبندیها و چالشهای اجرایی را بررسی کردیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید؛
* آقای مختاری، لطفاً بفرمایید وضعیت فعلی حریم و بستر رودخانه زایندهرود به چه صورت است؟ تا امروز چند هکتار آزادسازی و چند کیلومتر لایروبی انجام شده، بهخصوص در یک سال اخیر و در خصوص سایر رودخانههای اولویتدار استان هم توضیح بفرمایید.
در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۵۰ هکتار آزادسازی در رودخانههای سراسر استان انجام دادیم که نزدیک به ۱۶۰ هکتار از این مقدار مربوط به رودخانه زایندهرود بوده است. از ابتدای سال جاری ۱۴۰۵ تاکنون نیز ۲۷.۶ هکتار آزادسازی کردهایم که نزدیک به ۱۹ هکتار آن در رودخانه زایندهرود بوده است.
در بخش لایروبی، سال گذشته در رودخانه زایندهرود از محدوده پل اورگان تا پل کلیچه و پل سد زایندهرود به طول تقریبی پنج کیلومتر لایروبی انجام دادیم تا ورود آب به دریاچه سد تسهیل شود. در محدوده شهری هم از بند آبشار و پل کنارگذر شرق تا بند رودشت حدود سی و پنج کیلومتر لایروبی کردیم.
در سرشاخهها، رودخانه دامنه- داران که بهطور کامل تصرف شده بود، طی چند سال اخیر مرحلهبهمرحله آزاد شد و سال گذشته برای اولین بار دوباره به خود رودخانه زایندهرود وصل شد. مجموع کل تصرفات این رودخانه حدود ۱۱۲ هکتار بوده که حدود ۸۰ هکتار آن در سال گذشته آزاد شد. در مجموع در استان ۳۵۰ هکتار آزادسازی داشتهایم.
در بحث ساماندهی و لایروبی، همچنان در رودخانه زایندهرود در محدوده چمکلبی باغبهادران و بالادست پارک مبارکه جمعاً پنج کیلومتر لایروبی انجام دادهایم.
در سنوات گذشته در محدودههای چمنور و چمعلیشاه دیوار ساحلی احداث کردیم. در سال ۱۴۰۴ هم در محدوده چم کلبی، از بالادست پارک سرا رود تا پایین ورودی رودخانه شور، حدود پنج کیلومتر دیوار ساماندهی در دو طرف در شهرستان مبارکه احداث شده است. در پاییندست رودخانه، در محدوده ورزنه و روستاهای قورتان و اشکهران نیز طی سه سال اخیر حدود دو کیلومتر دیوار ساماندهی احداث و لایروبی انجام شده است.
* اولویتبندی شما برای انتخاب بازههای لایروبی و آزادسازی بر چه اساسی است؟
اولویت اول مدیریت سیلاب است. در رودخانه زایندهرود بهدلیل بحث انتقال آب نیز، نقاط حساس و حادثهخیز در اولویت ساماندهی قرار گرفتهاند. جاهایی که رودخانه کمی تغییر کرده یا عمق آن تغییر یافته و همچنین محلهایی که رسوبات جمعآوریشده به مرور زمان باعث کندی جریان و ورود خسارت به سواحل روبه رو می گردد، مورد توجه قرار میگیرند. رفع این رسوبات سرعت ورود جریان به پشت سد و انتقال آب به سطح اصفهان را تحت تأثیر قرار میدهد.
* مطالعات تعیین حریم و بستر رودخانههای استان تا کجا پیش رفته است؟
– سه هزار و ۵۰۰ کیلومتر از رودخانههای استان مورد مطالعه قرار گرفته است. در دو سال اخیر برای یکصد و ۸۰ کیلومتر قرارداد بستهایم. حدود ۲ هزار و یکصد کیلومتر مطالعات مصوب دارد که از سوی سازمان نقشهبرداری در سامانه کاداستر ثبت شده و مابقی مطالعات در مراحل پایانی است. ما جزو اولین استانهایی هستیم که مطالعات مرحله اول اکثر رودخانهها و مسیلها، چه شاخههای اصلی و چه فرعی، به اتمام رسیده است.
* در مجموع طول رودخانههای استان اصفهان چند کیلومتر است؟
– در مجموع پنج هزار کیلومتر رودخانه و مسیل در سطح استان داریم. بیش از این مقدار عملاً نیازی به مطالعه ندارد، چون مجاوران کمی دارد و مشکلات خاصی ایجاد نمیکند. رودخانههای اولویتدار همان سه هزار و ۵۰۰ کیلومتر هستند که مطالعات آنها رو به اتمام است.
* بعد از آزادسازی حریم و بستر رودخانهها چه اقدامی برای جلوگیری از بازگشت تصرفات انجام میدهید؟
در گام اول پس از انجام مطالعات حریم و بستر، شاخصگذاری تحت عنوان رپرگذاری انجام میدهیم؛ یعنی یک سری میلههای فلزی در مرز بستر و حریم و در انتهای خط بستر نصب میکنیم. این کار علاوه بر اعلام عمومی و ارسال نامه رسمی، نشاندهنده محدوده دقیق حریم و بستر است. تاکنون هفتصد و پنجاه و هفت کیلومتر از رودخانههای استان را رپرگذاری کردهایم.
همچنین نیروهای گشت و حفاظت داریم که در دو سه سال اخیر کل رودخانه های استان را تحت پوشش قرار می دهند. صرفاً برای رودخانه زایندهرود از سراب و شهرستانهای فریدن و فریدونشهر تا محدوده ورزنه پوشش میدادند. سال گذشته تعداد این نیروها را افزایش دادیم و کل استان تحت پوشش قرار گرفت. حدود یکصد نفر بهصورت مستقیم در این قراردادها فعالیت میکنند.
گشتها به صورت یک شیفت، دوشیفت، سهشیفت در برخی مناطق و تکشیفت در شهرستانها بهصورت زمینی انجام میشود. در صورت مشاهده تصرف، ابتدا اخطار داده میشود و در نهایت پرونده تشکیل میگردد. رفع تصرف یا با اعمال تبصره چهار ماده دو قانون توزیع عادلانه آب و اخذ دستور از دادستان انجام میشود، یا از طریق شکایت جداگانه و طی پروسه دادگاهی و صدور رأی صورت میگیرد.
* در بازههایی که لایروبی انجام شده، آیا ظرفیت آبگذری رودخانه و رفتار هیدرولیکی آن به شکل قابل اندازهگیری بهبود پیدا کرده است؟
– بله. در برخی شهرستانها حتی با بارش خیلی کم، مثلاً ده پانزده میلیمتر با شدت زیاد، سیلاب رخ میداد، اما با اقدامات چند سال اخیر بسیاری از شهرستانها ایمن شدهاند. رودخانهها طول و مساحت بسیار زیادی دارند و همواره رسوبات وارد آنها میشود؛ یعنی نمیتوان گفت کاری یکباره انجام شود و سال بعد نیاز نباشد. بهخصوص در مناطقی مانند استان اصفهان که شدت بارشها زیاد و مدت آنها کم است، حجم رسوباتی که جریانها به کف رودخانه منتقل میکنند زیاد است و نیاز به لایروبی سالانه دارد.
بهترین و مؤثرترین کار آزاد کردن بستر رودخانه است. اگر بستر شرایط طبیعی خود را داشته باشد، میتواند جریان را از خود عبور دهد؛ همانطور که قبل از حضور انسانها و شکلگیری تمدنها رودخانهها جریان داشتند اما با نزدیک شدن تمدنها به رودخانهها، بستر همواره رو به کاهش رفته است. در این شرایط، اقدامات ساماندهی و احداث دیوار و همچنین لایروبی انجام میشود.
هرچند از نظر زیستمحیطی ممکن است دیوار سنگی شکل طبیعی رودخانه را تغییر دهد، اما واقعیت این است که بهترین روش آزاد کردن کامل محدوده بستر است؛ البته نه صرفاً بستر بیستوپنجسالهای که قانون تعیین کرده بلکه بازگشت به حالت طبیعی پیش از تصرفات که عملاً امکانپذیر نیست.
در شهری مانند اصفهان اطراف رودخانه پارک است و در شهرستانهایی مثل نطنز و کاشان بسیاری از خیابانها مسیر قدیمی عبور جریان آب بودهاند.
بنابراین رفع تصرف کامل همه موارد ممکن نیست و در آبراهههای مسدودشده به طرحهای کنترل و هدایت آبهای سطحی روی میآوریم. تغییر بافت شهری، پوشش آسفالت و ساختمانها فرصت نفوذ آب به زمین را کم کرده و روانآبهای سطحی را با سرعت بیشتر ایجاد میکند که خسارتزا است. از این جهت بیشتر به لایروبی و ساماندهی رودخانهها توجه میشود.
* اشاره کردید که برخی خیابانها یا معابر در کاشان روی مسیر قدیمی رودخانه بودهاند. آیا با شهرداری یا راه و شهرسازی درگیر هستید؟
بله. سال گذشته بلوار آیتالله خامنهای در شهرستان کاشان که محل عبور و مرور بوده، بر اساس اعتبارات موجود حدود دو کیلومتر دیوار ساماندهی احداث کردیم که هزینهای حدود سی میلیارد تومان داشته است. این موارد در سنوات گذشته شکل گرفتهاند.
در مناطق کویری ممکن است چهار یا پنج سال هیچ بارشی رخ ندهد، اما در سالهای اخیر سیلابهایی در مردادماه و تابستان در جندق و اردستان دیدهایم. مردم تصور میکنند در آبوهوای خشک هرگز سیل رخ نمیدهد، اما مطالعات نشان میدهد سیلابها در زمان خشکسالیها شدیدتر و بدتر هستند.
* مهمترین موانع اجرایی آزادسازی و لایروبی در استان چیست؟
بخشی از مشکل افرادی هستند که در سنوات گذشته تصرف کردهاند و اکنون نمیخواهند زمینها از آنها گرفته شود و بهراحتی کنار نمیآیند. بخش زمانبر هم این است که اگر شرایط تصرف طوری باشد که بتوان از تبصره چهار ماده دو قانون توزیع عادلانه آب استفاده کرد، سریعتر به نتیجه میرسیم اما روند دادگاه و پروسه قضایی طولانی است. گاهی وقتی رأی صادر میشود، ساختمانی چندطبقه داخل محدوده ساخته شده و رأی با وضعیت موجود همخوانی ندارد.
اگر مانند قاضی کمیسیونهای آبهای زیرزمینی، قاضی مجزایی برای تصرفات بستر و حریم در نظر گرفته شود، روند سرعت میگیرد؛ هرچند شناخت پرونده و نیاز به کارشناس خود زمانبر است.
از همه مهمتر، در یکی دو سال اخیر بحث تأمین اعتبارات بسیار درگیرکننده بوده است. اعتبارات پروژهها از محل جاری شرکت آب منطقهای تأمین میشود و پس از جنگ اخیر با مشکلات جدی روبهرو شدهایم. اعتبارات استانی هم تخصیص داده نمیشود.
سال گذشته در طرح تملک داراییهای سرمایهای استان تنها ۸۹۰ میلیون تومان به ما تخصیص دادند که با وجود پنج هزار کیلومتر رودخانه و مسیل عملاً هیچ کاری نمیتوان انجام داد. نیاز است با نگاه دیگری به اعتبارات آزادسازی و ساماندهی رودخانهها توجه شود.
* از محل مدیریت بحران هم کمکی نمیشود؟
– نه، اعتباراتی از این محل هم نداریم.
* در بازههای شهری و حاشیه شهر اصفهان، تعارض بین ساماندهی رودخانه و طرحهای شهری یا ساختوسازهای بلندمرتبه را چگونه مدیریت میکنید؟
رودخانه زایندهرود بهجز محدوده پارک ناژوان، حد بسترش منطبق با محدوده شهر یا خیابانهای شهر است. در شهر اصفهان با ساختمانسازیهای کنار رودخانه درگیر نیستیم، چون حریم و بستر عریض است و تصرفات پس از انقلاب آزاد شدهاند. در محدوده ناژوان بیشتر بحث کافهها و اقداماتی است که آنجا انجام میشود. با شهرداری ناژوان همکاری متقابل داریم و بسیاری از این موارد از طریق شهرداری یا ورود شرکت آب منطقهای جلو گرفته میشود.
* برنامه کوتاهمدت یا میانمدت برای سال جاری یا سالهای آینده چیست و کدام رودخانهها در اولویت آزادسازی و لایروبی هستند؟
در سال جاری اعتبارات طرح ملی برای لایروبی و ساماندهی فعلاً صفر است و باید ببینیم تا برج ۶ چه اعتباری میآید. ظرفیت انجام کار ما خیلی بیشتر از این است اما واقعیت این است که فقط در صورت تخصیص اعتبار میتوانیم کار کنیم.
در سنوات گذشته از محل اعتبارات جاری تا صد میلیارد و سال گذشته دویست و پنجاه میلیارد تومان هزینه کردیم اما در سال ۱۴۰۵ اعتبارات جاری به مشکل خورده و نیاز است از طریق استان و شرکتهای مدیریت منابع اعتبار تخصیص داده شود. مکاتباتی هم انجام دادهایم و امیدواریم تأمین شود.
بهطور کلی در سه حوضه استان (زایندهرود، فلات مرکزی و کارون) به ترتیب چهل هکتار در فلات مرکزی، بیست هکتار در زایندهرود و چهار هکتار در حوضه کارون آزادسازی پیشبینی شده است.
در هر یک از این سه حوضه حدود ۱۰ کیلومتر رپرگذاری طبق برنامه هفتم توسعه در نظر گرفتهایم. درخصوص لایروبی و ساماندهی چشمامید ما بیشتر به اعتبارات استانی و جاری است اما با قراردادهای سال گذشته پیشبینی میشود امسال حدود چهل کیلومتر لایروبی و سه کیلومتر ساماندهی در شهرستانهای کاشان، فلاورجان، اردستان، نطنز، بالادست زایندهرود (فریدن، چادگان و فریدونشهر) داشته باشیم.
* در بالادست سد زایندهرود چه همکاری یا چالشهایی با استان همسایه دارید؟
تفاوت نحوه برخورد استان همجوار چالشهایی ایجاد کرده است. مثلاً در محدودههایی مانند مشهدکاوه و ساحل سمت چپ رودخانه زاینده رود ما اجازه کشت نمیدهیم اما در مقابل، استان بالادست، کشت انجام شده و حتی بخشی از اراضی تملیکی دریاچه سد تصرف شده است.
ورود به آن منطقه نیاز به همکاری مقامات شهرستانی دارد. ما در محدوده خود رودخانه زایندهرود حتی با سکوسازی و اقدامات مشابه شکایت قضایی کردهایم و روند را پیگیری میکنیم.
تفاوت نحوه برخورد بین دو استان، باعث شده در ساماندهی آن سوی رودخانه اتفاقات راحتتر رخ دهد و مجوزها آسانتر داده شود. فضای آن بالادست توریستیتر شده و در این موضوع دائماً مورد انتقاد قرار میگیریم اما اولویت درجه یک ما این است که رودخانه زایندهرود منبع آب شرب است و حفاظت از آن بسیار مهم است تا ورود آلایندهها در محدوده باغبهادران به کمترین حد برسد.
در شهر باغبهادران گاهی در دهه هفتاد مجوزهایی از ارگانهای غیرمرتبط گرفته شده و ساختمانهایی ساخته شده که رفع تصرف آنها نیاز به پرداخت خسارت سنگین دارد.
شبکه فاضلاب روستاهای بالادست هم کامل نیست و ما در صدور مجوزهای ساخت علاوه بر حریم و بستر، حریم کیفی را هم لحاظ میکنیم که باعث شکایات زیادی شده، اما بحث آب شرب و سلامت حدود پنج میلیون نفر اولویت است.
* برای استفاده از فناوریهای جدید در مدیریت حریم و بستر رودخانه چه برنامههایی دارید؟
نمیتوانم بگویم از هوش مصنوعی برای مدیریت کامل استفاده میکنیم اما نرمافزارهای بهروزتری برای تعیین حریم و بستر آمده و شناسایی تصرف با تصاویر ماهوارهای بخش عمدهای از کار را انجام میدهد.
واقعیت کار ما این است که باید بازدید میدانی شود و روند قضایی پیگیری گردد. در حوزه کاری سواحل و رودخانهها استفاده از هوش مصنوعی بیشتر در بحث مطالعات جواب میدهد، نه در بخش اجرایی.
* برخی معتقدند لایروبی و ساماندهی باعث شده رودخانه شبیه کانال آبرسانی شود و خطالقعر طبیعی یا قابلیت تغذیه آبخوان از بین برود. این انتقاد را چقدر وارد میدانید؟
شکل طبیعی رودخانه باید حفظ شود اما نمیتوان گفت چون در سنوات گذشته حاشیه رودخانه را تنگ کردهایم و شهر را به سمت آن پیش بردهایم، حالا لایروبی و ساماندهی نکنیم و بگذاریم حالت طبیعیاش از بین برود.
حالت طبیعی همان چیزی است که در شیراز یا اردستان در سالهای اخیر دیدهایم و در زمان وقوع سیلاب تخریبکننده است.
اقدامات ما بیشتر جنبه ایمنسازی سیلاب دارد. اگر این کارها انجام نشود، بستری که زمانی ظرفیت داشته و اکنون بسیار کمظرفیت مانده، نمیتواند جریان را عبور دهد.
در قوانین هم چارچوبهایی وجود دارد که شاید نیاز به اصلاح داشته باشد. طبق تبصره یک ماده دو قانون توزیع عادلانه آب، تعیین پهنای بستر و حریم با توجه به آمار هیدرولوژی و داغاب در بستر طبیعی و بدون رعایت اثر ساختمان و تأسیسات آبی (مثل سد زایندهرود) انجام میشود.
این باعث میشود پهنه بستر خیلی عریضتر از تصور عمومی باشد که فقط مسیر فعال جریان را بستر میدانند. بستر رودخانه بر اساس سیلاب با دوره بازگشت ۲۵ ساله تعیین میشود. ساماندهی و لایروبی صرفاً ایمنسازی جریان است.
تغییرات بالادست (برداشت کوه، افزایش رسوبات، تغییر غیراصولی مسیر) شرایط طبیعی را به هم زده و ورود رسوبات را بیشتر کرده است. به عنوان مثال در نطنز حجم رسوبات معادن و رانش زمین بستر را پر کرده و اگر مقطع عبور جریان ایمن نشود، رودخانه سرریز میکند و به مجاوران خسارت میزند.
* برخی معتقدند بدون حل مشکل برداشتهای غیرمجاز یا انتقال آب بینحوضهای، لایروبی یا آزادسازی فقط هزینه اضافی ایجاد میکند. نظرتان چیست و چه تضمینی برای پایداری این اقدامات وجود دارد؟
سیلاب موضوعی جدا از برداشت آب است و دفاتر تخصصی مربوطه باید پاسخگوی آن باشند. چیزی که ما با آن روبهرو هستیم ورود سیلاب است. در چند سال گذشته یکی از معضلات آب شرب استان گلآلود شدن آب سد چمآسمان بود، چون بسیاری از مسیلها با نخالههای ساختمانی مسدود شده بودند و جریان آب خاکها را شسته و گلآلودگی ایجاد کرده بود. سیلاب رودخانه شور حتی تا پل خواجو رسیده بود.
این مباحث را نمیتوان با هم قاطی کرد. اقداماتی که در مبارکه انجام دادیم اگر زودتر صورت گرفته بود، مشکلات ایستگاه پمپاژ و آبفای مبارکه رخ نمیداد. این اقدامات بیشتر جنبه ایمنسازی دارد.
ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : ۰